انواع لرزش خودرو و دلایل احتمالی آن
لرزش خودرو یکی از رایج‌ترین مشکلاتی است که رانندگان با آن مواجه می‌شوند. بخشی از این لرزش‌ها طبیعی و ناشی از فرآیند احتراق موتور هستند، اما وقتی شدت لرزش افزایش یابد یا در شرایط خاصی (مانند سرعت مشخص، ترمزگیری یا هنگام کولر) ظاهر شود، معمولاً نشانه‌ای از یک ایراد فنی مشخص است. شناخت الگوی بروز لرزش یعنی اینکه چه موقع و در چه شرایطی اتفاق می‌افتد، مهم‌ترین سرنخ برای تشخیص علت واقعی آن است.
در این مقاله، رایج‌ترین انواع لرزش خودرو را بر اساس شرایط بروز آن‌ها دسته‌بندی کرده‌ایم.
لرزش در حالت درجا (خودرو ساکن و روشن)
خرابی دسته موتور یکی از اصلی‌ترین دلایل این نوع لرزش است. دسته‌های موتور وظیفه دارند موتور را به شاسی خودرو متصل کرده و ارتعاشات طبیعی موتور را جذب کنند. با فرسوده یا ترک‌خورده شدن لاستیک داخل دسته موتور، این ارتعاشات به‌جای جذب شدن، مستقیماً به بدنه و کابین منتقل می‌شوند و لرزش در حالت درجا محسوس‌تر می‌شود؛ به‌ویژه هنگام رفتن روی دنده یا درگیر شدن کلاچ.
علاوه بر دسته موتور، لرزش در حالت درجا می‌تواند ناشی از این موارد نیز باشد:
کثیف یا مسدود بودن انژکتورهای سوخت که باعث پاشش نامنظم سوخت و احتراق ناهماهنگ در سیلندرها می‌شود
خرابی یا کثیفی شمع و کویل
گرفتگی فیلتر هوا که نسبت هوا به سوخت را به‌هم می‌زند
پایین بودن دور موتور (دور آرام نامنظم) که معمولاً به مشکل واحد کنترل دریچه گاز یا سنسورهای مرتبط بازمی‌گردد
لرزش بالای ۶۰ کیلومتر بر ساعت
این نوع لرزش معمولاً به خرابی پولوس (میل‌گاردان/درایوشفت) یا بالانس نبودن چرخ‌ها مربوط می‌شود.
پولوس‌ها (اکسل‌های محرک) در دو سر خود دارای مفصل‌های CV (Constant Velocity Joint) هستند که با فرسودگی یا پارگی گردگیر آن‌ها، گریس داخلی خارج شده و مفصل دچار بازی و لرزش در سرعت‌های متوسط به بالا می‌شود. از طرفی، تایر یا رینگ نامتعادل باعث ایجاد نیروی گریز از مرکز نامتقارن در چرخ می‌شود که با افزایش سرعت، دامنه لرزش هم بیشتر می‌شود؛ این لرزش در فرمان یا کف کابین بیشتر حس می‌شود.
باد کم لاستیک و فرسودگی یا برآمدگی (بادکردگی) روی تایر نیز از عوامل مشابهی هستند که در همین بازه سرعت خود را نشان می‌دهند و پیش از هر اقدام دیگری باید بررسی شوند، چون ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین علت‌ها هستند.
لرزش بالای ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت
علت اصلی این نوع لرزش معمولاً خرابی دیسک ترمز است. دیسک ترمز در اثر حرارت زیاد، ترمزگیری‌های پیاپی یا کیفیت پایین قطعه ممکن است دچار تاب‌برداشتگی (وارپ شدن) شود؛ یعنی سطح آن دیگر کاملاً صاف و یکنواخت نیست. این تاب‌برداشتگی در سرعت بالا و معمولاً هنگام ترمزگیری خود را به‌صورت لرزش در فرمان یا پدال ترمز نشان می‌دهد.
در همین رده سرعتی، نامیزانی یا آسیب رینگ چرخ‌ها و خرابی یاتاقان چرخ (بلبرینگ چرخ) نیز می‌توانند لرزش‌هایی با الگوی مشابه ایجاد کنند، با این تفاوت که خرابی یاتاقان چرخ معمولاً با صدای وزوز یا غرش هم‌راستا با سرعت خودرو همراه است.
لرزش در تمام شرایط (بدون وابستگی به سرعت خاص)
این نوع لرزش معمولاً ناشی از خرابی شمع و وایر (کابل شمع) است. شمع‌های فرسوده یا وایرهای دارای مقاومت بالا باعث جرقه‌زنی ضعیف یا نامنظم در یک یا چند سیلندر می‌شوند؛ این پدیده که به آن «میس‌فایر» یا سوخت‌نگرفتن سیلندر گفته می‌شود، عدم توازن در تولید قدرت موتور ایجاد کرده و در همه سرعت‌ها و شرایط رانندگی احساس می‌شود.
از دلایل مشابه دیگر که باعث لرزش دائمی و مستقل از سرعت می‌شوند:
ترک یا شل‌شدگی تسمه تایم که زمان‌بندی سوپاپ‌ها را مختل می‌کند
نشتی خلأ (وکیوم) در مانیفولد هوا که ترکیب هوا و سوخت را به‌هم می‌زند
کیفیت پایین سوخت یا وجود آب در بنزین
لرزش در سربالایی
این لرزش معمولاً به خرابی دیسک و صفحه کلاچ مربوط است. هنگام حرکت در سربالایی، فشار بیشتری روی سیستم کلاچ برای انتقال گشتاور از موتور به گیربکس وارد می‌شود. اگر دیسک کلاچ ساییده یا صفحه کلاچ (فشارصفحه) ضعیف شده باشد، در این شرایط پرفشار، لغزش و لرزش نامنظم رخ می‌دهد که در جاده مسطح کمتر محسوس است.
چرب‌شدن دیسک کلاچ (در اثر نشتی روغن یا کاسه‌نمد) نیز از عوامل رایج مشابه است که همین الگوی لرزش را در شیب و شتاب‌گیری ایجاد می‌کند.
لرزش هنگام کولر گرفتن
علت این لرزش معمولاً خرابی دریچه گاز یا کمپرسور کولر است. با روشن‌شدن کولر، کمپرسور آن بار اضافی به موتور تحمیل می‌کند؛ در این حالت واحد کنترل دریچه گاز باید دور موتور را جبران کند. اگر دریچه گاز کثیف یا معیوب باشد، این جبران به‌درستی انجام نشده و افت یا نوسان دور موتور به‌صورت لرزش حس می‌شود. از طرفی، کمپرسور کولر معیوب یا کلاچ کمپرسور فرسوده نیز می‌تواند مستقیماً به دسته موتور و بدنه لرزش منتقل کند.
لرزش هنگام ترمز گرفتن
این لرزش از سیستم ترمز یا فرسودگی لاستیک‌ها ناشی می‌شود. مهم‌ترین علت فنی در این دسته، همان تاب‌برداشتگی دیسک ترمز است که پیش‌تر توضیح داده شد. علاوه بر آن:
کولیس ترمز (کالیپر) گیرکرده یا چسبیده فشار نامتوازنی به لنت‌ها وارد می‌کند
سایش ناهموار لنت ترمز
تایرهای فرسوده یا دارای سایش نامنظم که هنگام کاهش سرعت لرزش خود را بیشتر نشان می‌دهند
لرزش هنگام سرد بودن ماشین
این حالت معمولاً به خرابی استکان تایپیت مربوط است. تایپیت‌ها فاصله بین بادامک و سوپاپ را تنظیم می‌کنند؛ در دمای پایین و پیش از گرم‌شدن روغن موتور، روانکاری کافی به این قطعات نمی‌رسد و صدای تیک‌تیک همراه با لرزش خفیف موتور ایجاد می‌شود که معمولاً با گرم‌شدن موتور کاهش می‌یابد یا از بین می‌رود.
لرزش هنگام نیم‌کلاچ کردن
علت این لرزش معمولاً خرابی دوشاخ کلاچ، سیم کلاچ یا دیسک و صفحه است. نیم‌کلاچ کردن، حالتی است که کلاچ نه کاملاً درگیر و نه کاملاً آزاد است؛ در این وضعیت هرگونه ایراد مکانیکی در مسیر انتقال نیرو (دوشاخ، سیم یا هیدرولیک کلاچ، دیسک و صفحه) خود را به‌صورت لرزش و تکان در همین بازه نشان می‌دهد. این حالت اغلب نشانه اولیه نیاز به تعویض دیسک و صفحه کلاچ است، پیش از آنکه مشکل به لغزش کامل کلاچ منجر شود.
جدول خلاصه انواع لرزش خودرو و دلایل احتمالی
شرایط بروز لرزش | دلایل احتمالی |
در حالت درجا | خرابی دسته موتور، کثیفی انژکتورها، خرابی شمع و کویل، گرفتگی فیلتر هوا |
بالای ۶۰ کیلومتر بر ساعت | خرابی پولوس (مفصل CV)، بالانس نبودن چرخ‌ها، باد کم یا آسیب تایر |
بالای ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت | خرابی دیسک ترمز (تاب‌برداشتگی)، نامیزانی رینگ، خرابی یاتاقان چرخ |
در تمام شرایط (مستقل از سرعت) | خرابی شمع و وایر، ترک تسمه تایم، نشتی خلأ، سوخت بی‌کیفیت |
در سربالایی | خرابی دیسک و صفحه کلاچ، چرب‌شدن دیسک کلاچ |
هنگام کولر گرفتن | خرابی دریچه گاز، خرابی کمپرسور کولر |
هنگام ترمز گرفتن | ایراد سیستم ترمز، فرسودگی یا سایش نامنظم لاستیک |
هنگام سرد بودن ماشین | خرابی استکان تایپیت |
هنگام نیم‌کلاچ کردن | خرابی دوشاخ کلاچ، سیم کلاچ، دیسک و صفحه کلاچ |
پرسش‌های متداول
۱. آیا هر نوع لرزش خودرو نشانه خرابی جدی است؟
خیر. مقداری لرزش خفیف ناشی از فرآیند طبیعی احتراق موتور است. اما لرزش شدید، ناگهانی یا لرزشی که با گذشت زمان بدتر می‌شود، باید هرچه زودتر بررسی شود تا از آسیب به قطعات دیگر جلوگیری شود.
۲. چطور بفهمیم لرزش از موتور است یا از سیستم تعلیق/چرخ‌ها؟
اگر لرزش در حالت درجا و بدون حرکت خودرو هم وجود داشته باشد، احتمالاً منشأ آن موتور یا اجزای متصل به آن (دسته موتور، شمع، انژکتور) است. اگر لرزش فقط هنگام حرکت و در سرعت مشخصی ظاهر می‌شود، معمولاً به چرخ‌ها، پولوس یا سیستم ترمز مربوط می‌شود.
۳. چرا لرزش خودرو با افزایش سرعت بیشتر می‌شود؟
چون اغلب دلایل مرتبط با سرعت (نامتعادل بودن چرخ، خرابی پولوس، تاب‌برداشتگی دیسک) به قطعات دوّار مربوط‌اند. هرچه دور این قطعات بیشتر شود، دامنه و فرکانس لرزش ناشی از عدم تعادل یا آسیب آن‌ها نیز افزایش می‌یابد.
۴. آیا لاستیک‌ها می‌توانند تنها عامل لرزش باشند؟
بله، در بسیاری از موارد. عدم بالانس چرخ، باد کم، سایش نامنظم آج یا آسیب داخلی تایر از رایج‌ترین و کم‌هزینه‌ترین دلایل لرزش هستند و معمولاً پیش از بررسی موتور یا سیستم تعلیق باید کنترل شوند.
۵. آیا لرزش هنگام نیم‌کلاچ کردن خطرناک است؟
این لرزش معمولاً نشانه اولیه فرسودگی دیسک و صفحه کلاچ یا ایراد در دوشاخ/سیم کلاچ است. اگر نادیده گرفته شود، ممکن است به لغزش کامل کلاچ و کاهش شدید قدرت انتقال‌یافته به چرخ‌ها منجر شود.
۶. بعد از تعویض دسته موتور، لرزش کِی از بین می‌رود؟
معمولاً بلافاصله پس از تعویض دسته موتور معیوب و درست بسته‌شدن آن، لرزش در حالت درجا به‌طور محسوسی کاهش می‌یابد یا از بین می‌رود، مگر اینکه علت دیگری هم‌زمان وجود داشته باشد.