تفاوت خودروی هیبرید (HEV) و پلاگین هیبرید (PHEV)؛ راهنمای انتخاب و نگهداری
وقتی صحبت از خودروی هیبرید می‌شود، دو اصطلاح بیشتر از همه شنیده می‌شود: HEV و PHEV. هر دو از ترکیب موتور بنزینی و موتور الکتریکی استفاده می‌کنند، اما یکی از آن‌ها را می‌شود به پریز برق وصل کرد و دیگری را نه. همین تفاوت ساده روی قیمت خرید، شیوه استفاده روزمره، مصرف سوخت و حتی نگهداری و تعویض قطعات اثر می‌گذارد.
در این مقاله تفاوت این دو فناوری را اول به زبان ساده و بعد با جزئیات فنی بررسی می‌کنیم.
خلاصه سریع
HEV (هیبرید معمولی): درگاه شارژ ندارد و باتری کوچک آن فقط با ترمز احیاگر و موتور بنزینی شارژ می‌شود. رانندگی با آن تفاوتی با خودروی عادی ندارد.
PHEV (پلاگین هیبرید): هم درگاه شارژ دارد و هم باتری بزرگ‌تر. در مسیرهای کوتاه می‌تواند بدون روشن شدن موتور بنزینی کار کند.
وقتی باتری PHEV خالی شود، موتور بنزینی روشن می‌ماند و خودرو شبیه یک HEV ادامه می‌دهد؛ پس نگرانی از تمام شدن شارژ در سفر وجود ندارد.
انتخاب بین این دو بیشتر به دسترسی شما به شارژ روزانه و مسافت رفت‌وآمد بستگی دارد.
جدول مقایسه HEV و PHEV
اعداد این جدول تقریبی و برای حالت رایج هستند و در مدل‌های مختلف تفاوت دارند. برای خودروی مشخص، به مشخصات رسمی همان مدل مراجعه کنید.
مشخصه | HEV | PHEV |
|---|---|---|
درگاه شارژ خارجی | ندارد | دارد |
ظرفیت باتری فشارقوی (معمولاً) | حدود ۱ تا ۲ کیلووات‌ساعت | حدود ۸ تا ۲۵ کیلووات‌ساعت؛ در برخی مدل‌های جدید بیشتر |
پیمایش با برق | کوتاه و در سرعت پایین | در بسیاری از مدل‌ها حدود ۳۰ تا ۸۰ کیلومتر؛ در برخی مدل‌های جدید بیشتر |
منبع شارژ باتری | ترمز احیاگر و موتور بنزینی | پریز یا ایستگاه شارژ، به‌علاوه ترمز احیاگر |
وزن خودرو | سبک‌تر | سنگین‌تر به‌دلیل باتری بزرگ‌تر |
قیمت اولیه | معمولاً کمتر | معمولاً بیشتر |
هیبرید چطور کار می‌کند؟
در هر دو نوع، کامپیوتر خودرو در هر لحظه تصمیم می‌گیرد کدام منبع انرژی کار کند: موتور بنزینی، موتور الکتریکی یا هر دو با هم. موتور الکتریکی در شروع حرکت و سرعت‌های پایین، که موتور بنزینی بازده کمتری دارد، کمک می‌کند و همین مصرف سوخت را پایین می‌آورد. هنگام ترمز هم موتور الکتریکی نقش ژنراتور را بازی می‌کند و بخشی از انرژی که در ترمز معمولی به گرما تبدیل می‌شد را به باتری برمی‌گرداند. به این قابلیت ترمز احیاگر (Regenerative Braking) می‌گویند و هم در HEV و هم در PHEV وجود دارد.
نکته فنی: از نظر معماری سه الگوی رایج داریم:
سری: موتور بنزینی فقط ژنراتور را می‌چرخاند و چرخ‌ها را موتور الکتریکی می‌راند.
موازی: هر دو موتور می‌توانند مستقیم به چرخ‌ها نیرو بدهند.
سری-موازی (Power-split): با یک مکانیزم دنده‌ای، هر دو حالت بالا را ترکیب می‌کند.
الگوی به‌کاررفته به سازنده و مدل بستگی دارد و در هر دو دسته HEV و PHEV دیده می‌شود.
HEV؛ هیبریدی که هیچ‌وقت به برق وصل نمی‌شود
HEV درگاه شارژ ندارد. باتری کوچکش را خودش از دو راه شارژ می‌کند: انرژی ترمزگیری و موتور بنزینی. راننده کار اضافه‌ای انجام نمی‌دهد؛ فقط بنزین می‌زند و می‌راند. هدف موتور الکتریکی بیشتر کمک به موتور بنزینی در شتاب‌گیری و حرکت‌های کم‌سرعت است. برخی HEVها می‌توانند مسافت کوتاهی را با سرعت پایین فقط با برق بروند، اما این توانایی بسته به مدل فرق می‌کند و قرار نیست جای مسافت‌های شهری را بگیرد.
نکته فنی: باتری HEV ظرفیت کمی دارد، برای همین سیستم کنترل، سطح شارژ را معمولاً در یک بازه میانی نگه می‌دارد تا هم فضای کافی برای دریافت انرژی ترمز باشد و هم برای کمک به شتاب‌گیری انرژی آماده باشد. به همین دلیل HEV بیشتر برای کاهش مصرف طراحی شده و نه برای رانندگی برقی.
مناسب چه کسی است؟ کسی که به پریز برق یا شارژر در محل پارک دسترسی ندارد (مثلاً در آپارتمان) و می‌خواهد بدون تغییر عادت‌های روزمره، مصرف بنزین را کم کند.
PHEV؛ هیبریدی که شارژ هم می‌شود
PHEV مثل یک خودروی برقی کوچک و یک هیبرید در یک بدنه است. درگاه شارژ دارد، باتری‌اش بزرگ‌تر است و اگر هر شب شارژ شود، در مسیرهای کوتاه روزانه می‌تواند عملاً بدون بنزین کار کند. باتری آن با پریز خانگی (آهسته) یا شارژر دیواری و ایستگاه‌های شارژ (سریع‌تر) شارژ می‌شود. شارژ سریع DC فقط در تعداد کمی از مدل‌ها وجود دارد.
وقتی شارژ تمام شود: خودرو متوقف نمی‌شود. موتور بنزینی روشن می‌شود و سیستم شبیه یک HEV کار می‌کند. پس برای سفرهای طولانی محدودیتی مثل یک خودروی تمام‌برقی ندارید.
نکات فنی که کمتر گفته می‌شود:
همیشه کاملاً برقی نیست. در بسیاری از PHEVها، شتاب‌گیری شدید، سرعت بالا یا نیاز به گرمایش کابین (مخصوصاً در هوای سرد) می‌تواند موتور بنزینی را روشن کند. حالت برقی تا آخرین کیلومتر و در همه شرایط تضمین‌شده نیست.
بعد از تخلیه باتری، معمولاً بهینه نیست. چون PHEV به‌دلیل باتری بزرگ‌تر سنگین‌تر است، بعد از تمام شدن شارژ معمولاً مصرف سوختش از یک HEV هم‌رده بیشتر است. اگر خودرو را هرگز شارژ نکنید، بخش بزرگی از مزیتش را از دست داده‌اید.
مسافت روزانه مهم است. اگر رفت‌وآمد روزانه شما از بُرد برقی واقعی خودرو کمتر باشد و بتوانید شبانه شارژ کنید، PHEV بیشترین صرفه را دارد.
MHEV و EREV؛ دو اصطلاحی که با HEV و PHEV اشتباه گرفته می‌شود
هنگام جست‌وجو یا خرید ممکن است با این دو اصطلاح هم روبه‌رو شوید:
MHEV (هیبرید ملایم): معمولاً یک استارتر-ژنراتور و باتری کوچک (اغلب ۴۸ ولت) دارد که به موتور بنزینی کمک می‌کند و مصرف را کمی کم می‌کند. خودرو را به‌تنهایی با برق نمی‌راند و درگاه شارژ هم ندارد.
EREV (برقی با افزایش‌دهنده بُرد): چرخ‌ها را همیشه موتور الکتریکی می‌راند و موتور بنزینی فقط نقش ژنراتور را دارد و هنگام کم شدن شارژ برق تولید می‌کند. این الگو شبیه معماری سری است و درگاه شارژ هم دارد.
در بازار گاهی این دسته‌ها زیر عنوان کلی «هیبرید» تبلیغ می‌شوند. قبل از خرید، مشخصات فنی رسمی را بررسی کنید.
نگهداری و قطعات هیبریدها؛ چه چیزی فرق می‌کند؟
هیبرید فقط بنزینی یا فقط برقی نیست؛ پس نگهداری‌اش هم مجموعه‌ای از هر دو دنیاست. جزئیات هر مدل را در کتابچه راهنمای همان خودرو ببینید، اما این نکات کلی است:
۱. روغن موتور و فیلتر روغن موتور بنزینی هیبرید بارها خاموش و روشن می‌شود و گاهی فقط مدت کوتاهی کار می‌کند. در PHEVهایی که بیشتر با برق رانده می‌شوند، موتور ممکن است مدت زیادی کم کار کند. در این حالت روغن و بنزین با گذر زمان کهنه می‌شوند، برای همین بعضی سازنده‌ها علاوه بر کیلومتر، فاصله زمانی برای تعویض مشخص می‌کنند. ویسکوزیته و استاندارد روغن را طبق کتابچه راهنما انتخاب کنید؛ در بسیاری از هیبریدها روغن کم‌گران‌روی توصیه می‌شود. (روغن موتور و فیلتر روغن)
۲. باتری ۱۲ ولت کمکی هیبریدها علاوه بر باتری فشارقوی، باتری ۱۲ ولت معمولی هم دارند که سیستم‌های الکترونیکی و راه‌اندازی را تغذیه می‌کند. ضعیف شدن آن می‌تواند باعث اختلال در روشن شدن سیستم هیبریدی شود، حتی وقتی باتری فشارقوی سالم است.
۳. لنت و دیسک ترمز ترمز احیاگر بخشی از کار ترمزگیری را برعهده می‌گیرد و معمولاً فرسایش لنت را کمتر می‌کند. اما اگر ترمز اصطکاکی کم استفاده شود، ممکن است دیسک‌ها زنگ بزنند. بازدید دوره‌ای لازم است.
۴. سیستم خنک‌کاری در بسیاری از هیبریدها علاوه بر مدار خنک‌کاری موتور، مدار جداگانه‌ای برای اینورتر و قطعات الکترونیک قدرت (و گاهی باتری) وجود دارد. نوع و مشخصات مایع خنک‌کننده را حتماً طبق کتابچه راهنما انتخاب کنید؛ مخلوط کردن نوع نامناسب می‌تواند مشکل‌ساز شود.
۵. لاستیک وزن بیشتر (به‌ویژه در PHEV) و گشتاور فوری موتور الکتریکی ممکن است سایش لاستیک را سریع‌تر کند. فشار باد و سایش را مرتب بررسی کنید.
۶. باتری فشارقوی و کابل‌های نارنجی هر کاری روی باتری فشارقوی، اینورتر و کابل‌های نارنجی‌رنگ باید فقط توسط تکنسین آموزش‌دیده انجام شود. دست‌کاری شخصی این بخش‌ها خطر برق‌گرفتگی جدی دارد.
کدام را انتخاب کنیم؟
وضعیت شما | گزینه مناسب‌تر |
|---|---|
پریز یا شارژر در پارکینگ ندارید | HEV |
می‌توانید در خانه یا محل کار شارژ کنید و رفت‌وآمد روزانه‌تان کوتاه است | PHEV |
سفرهای برون‌شهری زیاد دارید و شارژ دم‌دستی ندارید | HEV (یا PHEV با آگاهی از مصرف بعد از تخلیه) |
دنبال حداقل پیچیدگی و هزینه خرید هستید | HEV |
قبل از خرید، علاوه بر مشخصات خودرو، دسترسی به خدمات تخصصی هیبرید و تأمین قطعات را هم بررسی کنید.
جمع‌بندی
HEV ساده‌تر است، شارژ نمی‌خواهد و برای کسانی که به برق دسترسی ندارند مناسب است. PHEV در صورت شارژ منظم، می‌تواند بخش بزرگی از رفت‌وآمد روزانه را بدون بنزین انجام بدهد، اما سنگین‌تر و گران‌تر است و اگر شارژ نشود صرفه‌اش کم می‌شود. هر دو به نگهداری منظم نیاز دارند و بعضی اجزا مثل باتری ۱۲ ولت، روغن، لنت و مایع خنک‌کننده نباید نادیده گرفته شوند.
سؤالات متداول
آیا HEV را می‌شود شارژ کرد؟
خیر. HEV درگاه شارژ ندارد و باتری‌اش فقط با ترمز احیاگر و موتور بنزینی شارژ می‌شود.
اگر PHEV را شارژ نکنم کار می‌کند؟
بله، با موتور بنزینی مثل یک HEV کار می‌کند. اما چون سنگین‌تر است، معمولاً مصرف سوختش از یک HEV هم‌رده بیشتر می‌شود و مزیت اصلی‌اش را از دست می‌دهید.
ترمز احیاگر فقط مخصوص HEV است؟
خیر. هم HEV و هم PHEV از ترمز احیاگر استفاده می‌کنند.
هیبرید هم به تعویض روغن نیاز دارد؟
بله. موتور بنزینی دارد و روغن و فیلتر روغنش طبق دستور سازنده تعویض می‌شود. در برخی مدل‌ها فاصله زمانی هم مهم است.
آیا هزینه نگهداری هیبرید بیشتر از خودروی بنزینی است؟
عدد قطعی نمی‌شود داد و به مدل بستگی دارد. برخی اقلام مثل لنت ممکن است کمتر فرسوده شوند و برخی کارها مثل خدمات سیستم فشارقوی تخصصی‌تر هستند.
فرق MHEV با HEV چیست؟
MHEV معمولاً با باتری و موتور-ژنراتور کوچک فقط کمک‌کننده است و خودرو را به‌تنهایی با برق نمی‌راند؛ در HEV موتور الکتریکی قوی‌تر است و نقش بیشتری در حرکت دارد